Mahlası el-Matrakî (Matrakçı) Nasuh b. Abdullah / Nasuh b. Karagöz el-Priştevi isimleri kendisine ait eserlerde karşımıza çıkmaktadır. Devşirme olup Kosavalı olduğu tahmin edilmektedir. Priştev bugün ki Kosava Cumhuriyeti’nin başkentidir. Baba adı “Abdullah”. Mâtrakçı Nasuh, Türk Kültür tarihinin önde gelen önemli şahsiyetlerinden biridir. Nasuh, birden fazla yeteneği, kabiliyeti ve beceriyi içinde barındığı çok yönlü olarak karşımıza çıkmaktadır. Birden çok kabiliyetleri olması diğer uzman olduğu alanlarda başarısız olmasının aksine onu daha başarılı bir durum içine getirmiştir. Hani derler ya on parmağında on marifet; tam da Mâtrakçı Nasuh’u temsil eder. Bir insan düşünün tarih yazarı, matematikçi, ressam, nakkaş, mühendis ve silahşor olsun. Aynı zamanda üretken bir zekâya sahip. Bu yeteneklerini geliştirerek en iyi işleri çıkarsın ve bunları devleti için yaşadığı topraklar için yapsın. Matrakçı Nasuh doğum tarihi bilinmemekle beraber II. Bayezid, Yavuz Sultan Selim ve Kanuni Sultan Süleyman dönemlerinde yaşamıştır. Osmanlı’nın en parlak dönemleri ve en muhteşem zamanları içinde büyümek, gelişmek ve tabiri caiz ise yontulmak aslında Nasuh efendiyi Mâtrakçı Nasuh yapan en büyük nedenlerden biridir. Mâtrakçı Nasuh eğitimini Enderun üzerinde tamamlandığı bilinmektedir. Enderun eğitiminden sonra hangi devlet vazifesinde olduğu bilinmemektedir. 16. yüzyılda verdiği eserler bunun ispatıdır. Hangi alanda kalem oynatsa işin ehli olduğunu belli eder. Sultan II. Bayezid döneminde, 1490’lı yıllarda Enderun’da eğitime başlar. Mâtrakçı Nasuh gibi düşünmek, eşyaya farklı boyuttan bakmak maalesef herkesin yapabileceği bir marifet değildir. Bakıldığı zaman vermiş olduğu eserler ve üstlenmiş olduğu vazife kendi döneminde hayranlıkla karşılanmakta olduğu gibi 21. yüzyıl bakış açısıyla da modern tarihçiler tarafından aynı hayret ve merakla karşılanmaktadır. İslam yolunda olup Allah’ın izniyle başladığı her işe yine Allah’ın rızası ile sonlandırmıştır. Başarı için hedef belirlemenin, inanmanın, çalışmanın, mücadele etmenin ve kendini geliştirmenin yanında tevekkül etmek gereklidir. Matrakçı Nasuh güçlü temellere dayandırdığı karakterini aldığı iyi eğitimini zayi etmeyip üretkenliğini ön plana çıkarmış ve üretmeyi kendine dert edinmiştir. Bu dert sadece kendi menfaat ve çıkarlarıyla alakalı olmayıp Devlet-i Aliyye’yi teşkil eden bir dert olmaktadır. Bu dert ki seni seferlere çıkartacak, bu dert ki seni Mısır’a, Tebriz’e ve Bağdat’a götürecek. Bu dert öyle bir dert ki seni usta bir nakkaş usta bir silahşor usta bir mühendisliğe yöneltecek. Bu dert ki sana tarih ve matematik yazdıracak. Bu dert öyle bir dert ki sana kalemi ele aldırıp bir taş üzerine oturtup seyri çizdirecek. Allah, hepimize böyle dert edinmeyi nasip eylesin. Yaptığı işlerle kendini ispat eden bu donanımlı âlimin, padişahları kendine hayran bırakmakta ehil bu muhteremin, bizim baktığımız boyuttan bakmadığı çok aşikâr görünmektedir. Sultan II. Bayezid döneminin önemli hocalarından olan Sâi Efendi’den ders almıştır. Sâi Efendi ise Nasuh’un üzerine düşmüş ve yeteneklerini ortaya çıkarmak için öğrencisiyle iletişimini kesintiye uğratmadan devam ettirmiştir. Birçok eserini kaleme aldığı dönem Kanuni Sultan Süleyman dönemidir. Bu dönem iç ve dış dinamiklerin yoğun olduğu, siyasal mücadelelerin yaşandığı, gündemin her gün değiştiği bir dönemdir. Bu perspektifte Nasuh tüm şuuruyla bakış açısını tek bir yöne tutmayıp çok fonksiyonlu hareket etmektedir. Dönemin öne çıkan önemli seferleri arasında 1521 yılı Belgrad, 1522 yılı Rodos, 1526 Mohaç Zaferi ve 1529 Viyana kuşatması vardır. Kanuni Sultan Süleyman karakter ve mizaç olarak sanat ve sanatçıya değer veren bir padişahtır. Bakıldığı zaman toplum tarafına bu durum yansımıştır. Sanat ile alakalı çeşitli teşvikleri de mevcuttur. Her vakit siyasi dinamikle iç içe olan Nasuh dönemin önde gelen şeyhülislamları, vezirleri ve devlet adamları ile sıkı ilişkiler kurmuştur. Bunların başında Makbul İbrahim Paşa, İbn Kemal ve Barbaros hayrettin Paşa vardır. Her biri işinin ehli ve tabiri caiz ise hayatlarını Devlet-i Aliyye’ye adamış uykularında bile devlet meseleleri ile uğraşmışlardır. Bir tarihi kişiliği tanımanın en kolay yolu, yaşadığı dönemde kaleme aldığı eserleri okumak ve anlamaktır. Bu yöntem içerisinde eser ile bir bağ kurulduğunda paralel olarak dönemin toplumu ile bağ kurulması da mümkün olur. Dönemin siyasal ve sosyal karmaşa içinde olması ve birçok hadiseyi içinde barındırması toplum üzerinde farklı sonuçlar doğurabilir. Bu karmaşa dediğimiz kavram yaşadığımız dönem için normal, söz konusu dönem için anormal karşılanır. Çünkü her dönem kendi koşulları ve var olan şartları içerisinde ele alınmalıdır. En temel noktadan başlamak aslında birçok pencereyi beraberinde açmaktır. Temel bir kavram süreci etkileyen en küçük çekirdek olup kendi alt başlığında birçok başlık oluşturup farklı sarmal ağlar kurabilir. Matrakçı Nasuh geleceğe yön veren ve farklı konularda üretkenliğini öne çıkardığı gibi hattatlığı ve ressamlığı konusunda da kendini en iyi şekilde göstermeyi başarmıştır. “Kalem-i Divani Hattatları”nın “mukaddemi” ve tarzın sahibidir. Divani yazı sitilinde önde gelen isimlerden biri olmuştur. Acem üslubunu Rumi üslubunda kolaylaştırmış ve dönüştürmüştür. Osmanlı yazı kültürüne yeni bir tarz kazandırmış ve yön vermiştir. Devlet erkânına yakınlığı meselesini dile getirmiştik ve kaynaklar da görünüyor ki Devlet-i Aliye’nin toplu organizasyonlarında Nasuh ön saflarda yerini almıştır. Silâhşorluk yönü de olan Nasuh, kaynaklarda görüldüğü üzere Kanuni Sultan Süleyman’ın oğullarının sünnet düğünlerinde arkadaşlarıyla çeşitli harp oyunları ve savaş sanatları sergilemiştir. Bu oyunlar için At Meydanı’nın da (günümüzde İstanbul, Sultanahmet bölgesinde Bizans devletinin hipodrom olarak kullandığı alandır) gerçekleşen törenlerde Nasuh’un gösterileri için kurmuş olduğu iki kule vardır. Bu kuleler yürüyen bir mekanizmaya sahiptir. İstediği mevkiye hareket etme kabiliyetleri vardır. Bu mekanizma bizlere ne kadar ince işçilik ile yapıldığını ve mühendislik becerilerine hâkim olduğunu göstermektedir. Nasuh’un matematik alanı üzerinde toplam üç eseri vardır. Bu eserleri dönemin padişahı Yavuz Sultan Selim Han’a sunması ve eserler arasındaki benzerlikler kafada soru işareti oluşturmaktadır. Eserlere ait yazmalar bakılıp incelendiği zaman anlaşılıyor ki Nasuh’un toplamda iki adet eseri vardır. Bu eserlerin ise birbirinin devamı niteliğinde olduğu görünmektedir. ” Cemâlü’l-Küttâb” ve “Kemâli’l- Hüssâb.” Bu eserlerde görülüyor ki Nasuh dönemin sorunlarını ve ihtiyaçlarını çok iyi bilmektedir. Eksik ve kusurlu gördüğü alanlarda iyileştirmeler yapma çabası içine girmiştir. Esere baktığımız zaman 923/1517 yılında Yavuz Sultan Selim zamanında kaleme alınmıştır. Toplam iki bölümden oluşmaktadır. Birinci bölüme baktığımız zaman dört işlem, kesirler, rakamlar, ölçekler ve benzeri matematik ile ilgili konuları ele alıp bu konular üzerinde durmuştur. Bulunduğu ortam içerisinde sosyal alanda ticari hayatın önemi büyük olduğu aşikârdır. Bu konular dönemin muhasebe, ticaret ve gündelik hayatta ki sorunlara cevap niteliğindedir. Cemâlü’l-Küttâb ve Kemâli’l- Hüssâb’ın yazılış amacı genel olarak dönemin maliye ve muhasebesinde kullanılan Divan rakamlarını kâtiplere öğretme, bilgi verme ve uzmanlık yetilerinin artmasını sağlamaktır. İstanbul Üniversitesi Kütüphanesinde nüshası bulunmaktadır. “Umdetü’l –Hisâb” “Fasûl-ı Mütenevvi’a” birinci kısım ve “Mesail-i Müteferrika” ikinci kısım adlarını vermiştir. İlk “Fasûl-ı Mütenevvi’a” kısmında zarp, taksim, tefrik, kesirler ve benzeri konular olarak işlemiş ve toplam 22 fasıldan oluşmuştur. İkinci kısım ise “Mesail-i Müteferrika” ve sonrasında örnek olaylar ve çözüm yolları ortaya koyup bire bir örneklendirmeler yapmıştır. Nasuh hem meseleyi ortaya koymuş hem de çözüm yollarını sunmak istemiştir. Çok sayıda problem ve çözüm örnekleri mevcut bulunmaktadır. Genel kapsamda Umdel el- Hesap bakıldığı zaman Cemalül Küttab’ın genişletilmiş ve kapsamlı halidir. “Mecma’ut Tevârih (Taberi Tarihi’ni Tercüme ve Umumi Tarih Yazımı)” 1520 yılında Nâsuh Efendi, Kanuni Sultan Süleyman’ın emriyle eseri tercümeye başlamıştır. Kendisinin İkinci eseri olacak olan Mecma’ut Tevârih adlı eserinde Taberi Tarihi’ni tercüme ederek aynı zamanda kendi devrine kadar da umumi bir tarih yazmıştır. Osmanlı Devleti’ni başlangıçtan kendi zamanına kadar kaleme almıştır. “Fetih-nâme-i Karabuğdan” Fetihname geleneği bakıldığı vakit ilk İslam devletlerinden başlayarak işlenmiş bir tarihle karşımıza çıkmaktadır. Türk-İslam devletlerinde fazlaca var olmuş ve bir gelenek haline gelmiştir. Kısaca tanımı; kazanılan zaferleri bildirme yöntemi ve geleneğidir. Bu gelenek uzun yıllar boyunca devam etmiştir. Fetihnameler dost ve müttefik devletler için bir müjde olurken düşman ve karşıt devletler için ise korku ve endişe vermektedir. Bizim ilgilendiğimiz Karabuğdan meselesini ise Nasuh Efendi kaleme almıştır. Kanuni Sultan Süleyman’ın 945/1538 yılında yaptığı Karabuğdan seferini Nasuh Efendi burada kaleme alıp 1547 yılında tamamlamıştır. “Tuhfet el- Guzat” eserini kaleme almıştır. Eser bakıldığı zaman toplam 5 bölümden oluşmuştur. Nasuh Efendi 5 ayrı fasıl içinde eserini kaleme alıp farklı konular üstünde durmuştur. En dikkat çekici kısım ise savaş sanatını tek bir çatı altında toplamıştır. Birinci fasıl yay ve ok, ikinci fasıl kılıç, üçüncü fasıl topuz, dördüncü fasıl gönderi ve beşinci fasıl ise şehzadelerin sünnet törenleri olarak konu bütünlüğü sağlamıştır. Genel olarak mâtrak diye tabir ettiği oyun şimşir ağaç türünden yapılmış sopalar ile yastık benzeri yumuşak kalıplı kalkanların bir araya gelip karşılıklı mücadelelerin verildiği bir oyundur. Bu eser kapsamında Nasuh harp teknikleri, mücadeleler, savaş stilleri ve benzeri kavramları tek bir çatı altında toplayarak -yapılması zor olan- bütünlük çerçevesinde konuları ele alıp tek bir çatı altında, silahşorluk başlığıyla meseleleri ele almıştır. 16. yüzyılda sıklıkla yapılan matrak gösterileri Nasuh’un kendisi tarafından seçilmiş askeri kökenli ve işin ehli kişilerce yapılırdı. 17. yüzyıla doğru gelindiğinde ise eski düzenini ve şaşalı gösterişini kaybetmiş olan bu gösteriler işin ehli olan askeri kökenli insanların elinden çıkmıştır. Halk içinden isteğe bağlı kişilerin yapımıyla bir sıradan meslek koluna dönüşmüştür. İnsan varlığı her zaman kendini yenileyen ve revize eden bir yapı içerisinde oluşmaktadır. Dönemin şartları ve koşulları ne olursa olsun değişim ile yüzleşme kaçınılmaz bir sondur. Bu son bir öncekinin başlangıcı niteliğindedir. Bundan sebeptir ki gelişen dünya ve haliyle değişim içerisinde olan ülkeler, imparatorluklar kendilerini her daim revize etmişlerdir. İlerleyen teknoloji dönemin gözde silahlarını raflardan kaldırmıştır. 16. yüzyıl dünyasına 19. yüzyıl perspektifinden bakıldığı zaman haliyle hiçbir iz barındırmamıştır içinde. “Beyan-ı Menazil Sefer-i Irakayn-i Sultan Süleyman Han” eserinin kısa adı Mecmu’-ı Menazil diye geçer kaynaklarda. Kanuni Sultan Süleyman Irakeyn seferi için İstanbul‘dan yola çıkar. Makbul İbrahim Paşa daha evvelinden yola çıkmıştır. Nasuh ile İbrahim Paşa 1534’de ucan yaylasında buluşarak Tebriz yolu ile Bağdat’a varırlar. Oradan tekrar Tebriz yolu ile İstanbul’a geri gelirler. Bu yolculuk sırasında geçmiş oldukları menzilleri, kervansaray vb yerleri resmettiği eserdir. Matrakçı Nasuh, 16. Yüzyıl Osmanlı tarihinin şehirlerini, mimarisini, yollarını, köprülerini, dağlarını, ovalarını, kalelerini, köylerini, camilerini, tarihi mekânları ve konak yerlerini iç ve dış ayrıntılar vererek ordunun geçtiği, kendinin bulunduğu bütün noktaları yarı kuşbakışı ve usta çizimi ile kaleme almıştır. Dönemin değişen dünyası zamanla kendi içinde yerleşim noktalarını, yolları, köprüleri ve benzeri alanları tarihin tozlu sayfasına bırakmıştır. Nasuh’un eserinde diğer eserlerden ayıran ve yeni bir tarz oluşturmasını sağlayan nokta ise insan figürünün olmayışıdır. Bütün minyatürlerinde hâkim olan tabiat ve şehirdir. Nasuh’un Minyatürleri kaleme almış olduğu çizimler Osmanlı devlet sınırlarının Osmanlı coğrafyası, mimarisi, beldeleri, kent planlamaları, hanelerin belli bir alanda oluşumunu, Osmanlı denizciliği gibi birçok alanda çok önemli birden fazla ekole kaynak niteliğindedir. Net olarak ifade etmek gerekirse o kadar kıymetli olan bu eser 16. yüzyıl içinde bir perde aralamış ve bizleri geçmişin yolcuğuna çıkartmaktadır. Mecmu’-ı Menazil adlı eserinde eklediği görselleriyle adeta bir üst basamağa çıkartmış ve yeni bir soluk getirmiştir. Gerçeğe oldukça çok yakın eşsiz eserler kaleme almıştır. Günümüzden geçmişe perde aralayan ve 16. yüzyıl coğrafyasını gösteren bir zaman makinesi ile bizi geçmişe götüren eserler kaleme almıştır.