Birinci Dünya Savaşı, Osmanlı Devleti için yalnızca cephelerde verilen bir mücadele değildi. Savaşın asıl ağır sonuçlarından biri, cephe gerisinde hayatın devam ettirilmesi meselesiydi. Milyonlarca insanın silahaltına alınması, genç ve üretici erkek nüfusun köylerden çekilmesi, tarımsal üretimin en temel unsurlarından olan hayvanların ordu ihtiyaçları için kullanılması ve ulaşım imkânlarının büyük ölçüde savaşın hizmetine girmesi, Osmanlı tarımını ciddi bir darboğaza sürükledi. Savaş öncesinde Osmanlı ülkesinde yetmiş beş milyon dönümün üzerinde ekili-dikili arazi bulunurken, savaşın ilk yılında bu miktar yaklaşık otuz milyon dönüme kadar geriledi. Bazı araştırmalarda 1915-1916 döneminde ekili alanın yirmi beş milyon dönüm seviyelerine kadar düştüğü belirtilmektedir. Bu tablo, savaşın yalnızca cephede kazanılamayacağını gösteriyordu. Çünkü cephedeki ordunun da cephe gerisindeki milyonlarca insanın da yaşaması için üretim gerekiyordu. Savaşta Cephe Kadar Önemli Bir Başka Cephe: Tarım İttihat ve Terakki yönetiminin karşı karşıya kaldığı en büyük meselelerden biri, savaş şartlarında tarımsal üretimi mümkün olduğunca ayakta tutabilmekti. Köylerin genç erkekleri askere alınmıştı. Tarlalarda çalışacak insan gücü azalmıştı. Üstelik mesele yalnızca insan gücü değildi. Savaş nedeniyle tarım hayvanlarının sayısında da ciddi düşüşler yaşanıyordu. Dolayısıyla Osmanlı yönetimi, mevcut insan gücünü daha verimli kullanmanın ve insan emeğinin yetersiz kaldığı noktaları makinelerle telafi etmenin yollarını aramak zorundaydı. Bu noktada İttihat ve Terakki’nin yaklaşımı, dönemin şartları içinde oldukça pragmatik ve modern bir çizgiye oturuyordu. Savaşın yıkıcı atmosferine rağmen üretimi ayakta tutmaya çalışan bu kadro, yalnızca askerî değil, ekonomik ve toplumsal sürekliliği de gözeten bir devlet aklı ortaya koydu. Zor şartlar altında dahi üretimi sürdürme iradesi, birçok araştırmacı tarafından “çöküşe yaklaşmış bir imparatorluğun yeniden toparlanma çabası” olarak değerlendirilir. Bu anlayış doğrultusunda İttihat ve Terakki, yalnızca kriz yöneten bir yapı değil; aynı zamanda dağılmak üzere olan bir topluma yeniden hareket ve yön kazandırmaya çalışan bir siyasi irade olarak da görülmüştür. Savaşın yıkıcı etkileri karşısında toplumun moralini ve üretim gücünü ayakta tutma çabası, dönemin en belirgin özelliklerinden biridir. Burada dönemin tarım politikalarında dikkat çeken anlayış ortaya çıktı: Daha fazla üretim için yalnızca daha fazla insan değil, daha fazla bilgi, eğitim, teknik araç ve makine gerekiyordu. Bu anlayış doğrultusunda Avrupa’dan harman makineleri, biçerdöver ve orak makineleri, pulluklar ve çeşitli tarım makineleri getirilmeye çalışıldı. Fakat makineleri satın almak tek başına yeterli değildi. Asıl mesele şuydu: “Bu makineleri kim kullanacak?” Çiftlik Makinist Mektebi: Makineleşmenin İnsan Kaynağı Bu ihtiyaç, Osmanlı tarım tarihinde son derece önemli bir eğitim kurumunun ortaya çıkmasına zemin hazırladı. Halkalı Ziraat Mektebi bünyesinde I. Dünya Savaşı yıllarında Çiftlik Makinist Mektebi kuruldu. Tarım makineleri alanında eğitim veren bu kurum, Osmanlı Devleti’nin tarımda makineleşme konusunda attığı önemli adımlardan biriydi. Kaynaklarda okulun eğitim süresinin üç yıl olduğu, öğrencilerin yatılı ve ücretsiz olarak eğitim gördüğü ve ilköğretimini tamamlamış gençlerin sınavla kabul edildiği belirtilmektedir. Bu okulun varlığı aslında dönemin devlet anlayışındaki önemli bir değişimi gösteriyordu. Devlet sadece çiftçiye “daha fazla üret” demiyordu. Üretimin nasıl artırılacağını da öğretmeye çalışıyordu. Makineyi getiriyor, makineyi kullanacak insanı yetiştiriyor ve bu insanları tarımsal üretimin ihtiyaç duyduğu bölgelere yönlendiriyordu. Nitekim kaynaklarda Çiftlik Makinist Mektebi mezunlarının çeşitli bölgelere gönderilerek tarım makinelerinin kullanımında istihdam edildiği belirtilmektedir. Bu açıdan bakıldığında Çiftlik Makinist Mektebi, yalnızca bir okul değil; savaş koşullarında tarımsal üretimi sürdürebilmek için kurulmuş bir insan kaynağı ve teknoloji aktarım projesiydi. Kadın Emeği Ve Köyde Kalan Nüfus Savaşın köy hayatında meydana getirdiği en önemli değişikliklerden biri de tarımsal emeğin niteliğinin değişmesiydi. Erkeklerin büyük bölümünün cephede bulunmasıyla birlikte tarlalarda kadınların, yaşlıların ve askerlik çağının dışında kalan insanların yükü arttı. Bu nedenle tarımsal bilgi ve tekniklerin daha geniş bir kesime aktarılması zorunlu hale geldi. Ancak burada makineleşmenin ayrı bir avantajı ortaya çıkıyordu. Bir tarım makinesi, doğru şekilde kullanıldığında, insan ve hayvan gücünün yetersiz kaldığı noktada üretimin devam ettirilmesine yardımcı olabiliyordu. Dolayısıyla mesele sadece “Avrupa’dan makine ithal etmek” değildi. “Makine + eğitim + yetişmiş insan gücü” birlikte düşünülüyordu. Çiftlik Makinist Mektebi’nin önemi de tam olarak burada ortaya çıkmaktadır. Tarım politikası sadece makineden ibaret değildi. İttihat ve Terakki dönemindeki tarım politikalarını yalnızca makineleşme üzerinden değerlendirmek eksik olur. Dönemin yönetimi, tarımsal üretimi artırmak amacıyla çiftçiye yönelik örgütlenme ve bilgi aktarımına da önem verdi. 1914’te Hamdullah Emin Paşa tarafından kurulan Çiftçiler Derneği bunlardan biriydi. Derneğin onursal başkanları arasında Talat Paşa ile Ticaret ve Ziraat Nazırı Ahmed Nesimi Bey bulunuyor; ayrıca çiftçilere ücretsiz olarak dağıtılan ve tarımsal bilgi içeren Çiftçiler Mecmuası yayımlanıyordu. Bunun yanında Ticaret ve Ziraat Nezareti bünyesinde savaş şartlarında tarımsal faaliyetleri artırmaya yönelik Umur-ı Ziraiyye Komisyonu oluşturulduğu da görülmektedir. Bütün bunlar bize şunu gösteriyor: İttihat ve Terakki, tüm eleştirilere rağmen, savaşın en ağır günlerinde dahi üretimi ayakta tutmaya çalışan; dağılma ve çözülme tehlikesi yaşayan bir topluma yeniden hareket, disiplin ve üretim iradesi kazandırmayı hedefleyen bir cemiyet olarak da değerlendirilmelidir. Bu yönüyle, yalnızca siyasi bir yapı değil, aynı zamanda zor zamanlarda devletin ve toplumun ayakta kalmasını sağlayan bir organizasyon iradesi ortaya koymuştur. Bir Okuldan Daha Fazlası: Çiftlik Makinist Mektebi Çiftlik Makinist Mektebi’nin hikâyesi, bugün açısından da dikkat çekici bir devlet politikası örneğidir. Çünkü burada birbirini tamamlayan dört unsur bulunmaktadır: Eğitim, teknoloji, insan kaynağı ve üretim. Makine getiriliyor, bununla birlikte makineyi kullanacak insan da yetiştiriliyor. İnsan yetiştiriliyor fakat bu insan yalnızca okulda tutulmuyor; ihtiyaç duyulan bölgelere de gönderiliyor. Tarım makineleştiriliyor fakat bunun amacı yalnızca teknolojik bir yenilik yapmak değil, savaş nedeniyle azalan insan gücünün meydana getirdiği açığı kapatmak. Bu nedenle Çiftlik Makinist Mektebi’ni, Osmanlı’nın savaş yıllarında uygulamaya çalıştığı tarımsal modernleşme politikasının somut örneklerinden biri olarak değerlendirmek mümkündür. Asıl Mücadele: Üretimi Durdurmamak Birinci Dünya Savaşı yıllarında Osmanlı Devleti’nin karşı karşıya bulunduğu gerçek şuydu: Cephede savaşan milyonlarca insanın beslenebilmesi için cephe gerisinde üretimin devam etmesi gerekiyordu. Tarlalar boş kalırsa hem ordu hem şehirler bundan doğrudan etkilenecekti. Bu nedenle tarım, savaşın görünmeyen cephelerinden biri haline geldi. Yetmiş beş milyon dönümden otuz milyon dönüme kadar gerileyen ekili alanlar, yaşanan büyük krizin boyutunu göstermektedir. Buna rağmen devlet, mevcut şartlar içerisinde üretimi yeniden artırabilmek için insan gücünü, kadın emeğini, teknik eğitimi, tarım makinelerini ve çiftçi örgütlenmesini aynı denklem içerisinde değerlendirmeye çalıştı. Çiftlik Makinist Mektebi de bu mücadelenin sembol kurumlarından biri oldu. Bugün bu döneme yalnızca savaşlar, cepheler ve siyasi mücadeleler üzerinden bakmak, Osmanlı’nın son yıllarında yaşanan büyük dönüşümün önemli bir bölümünü gözden kaçırmak olur. Çünkü bir devletin ayakta kalması yalnızca askerinin cephede savaşmasına bağlı değildir. O askerin ekmeğini üretecek tarlanın sürülmesine, hasadın yapılmasına ve üretimin devam etmesine de bağlıdır. İttihat ve Terakki’nin savaş yıllarındaki tarım politikalarının en dikkat çekici yönlerinden biri de tam olarak buydu: Cephede savaşan orduyu ayakta tutabilmek için cephe gerisindeki üretimi ayakta tutmak. Çiftlik Makinist Mektebi ise bu anlayışın en somut örneklerinden biri olarak Osmanlı’nın tarımda eğitim, teknik bilgi ve makineleşme yoluyla üretimi sürdürme çabasının önemli bir hatırası olarak tarihteki yerini aldı.