Ziya Gökalp

Bir milleti yalnızca sınırları değil, hafızası, dili, kültürü ve ortak ülküsü ayakta tutar.

Ziya Gökalp'in hayatı, Osmanlı İmparatorluğu'nun son büyük dönüşümüne tanıklık eden bir aydının hikâyesidir. Fakat onu yalnızca bir şair, sosyolog veya siyaset düşünürü olarak değerlendirmek eksik kalır. Gökalp, imparatorluğun çözülme çağında Türk toplumunun geleceğini yeniden düşünmeye çalışan; Türkçülüğü kültürel bir uyanıştan sistemli bir toplum fikrine dönüştüren ve İttihat ve Terakki'nin düşünce dünyasında güçlü bir yer edinen isimlerin başında gelir. Onun asıl meselesi, yalnızca geçmişi anlamak değildi. Geleceğin Türk toplumunun hangi temeller üzerinde kurulacağını düşünmekti.

23 Mart 1876'da Diyarbakır'da doğan Mehmet Ziya, Osmanlı Devleti'nin siyasi bakımdan büyük bir değişim eşiğinde bulunduğu yıllarda yetişti. Çocukluğu ve gençliği, imparatorluğun farklı bölgelerinde milliyetçilik hareketlerinin yükseldiği, merkezî otoritenin zorlandığı ve Osmanlı aydınlarının devletin geleceğini tartıştığı bir döneme rastladı. Diyarbakır'ın çok kültürlü sosyal ortamı, onun toplum ve kimlik meselelerine erken yaşta ilgi duymasını sağladı. Tarih, felsefe, edebiyat ve sosyal bilimlere duyduğu merak zaman içerisinde onu sıradan bir Osmanlı aydınından farklı bir noktaya taşıdı.

Gökalp'in gençliğinde zihninde giderek büyüyen soru şuydu: Bir devlet siyasi bakımdan zayıfladığında onu ayakta tutacak asıl güç nedir? Bu sorunun cevabını zaman içerisinde "millet" ve "kültür" kavramlarında arayacaktı. Gökalp'in siyasi düşüncesinin şekillenmesinde II. Abdülhamid döneminin siyasi atmosferi önemli bir yer tuttu.

İstanbul'daki eğitim yıllarında muhalif fikir çevreleriyle temas kurdu. Meşrutiyet fikrine ve anayasal yönetime ilgi duydu. Bu faaliyetleri nedeniyle tutuklandı ve Diyarbakır'a döndü. Fakat genç Ziya için bu dönem yalnızca siyasi bir muhalefet deneyimi değildi. Devletin kurtuluşunun yalnızca siyasi iktidarın değiştirilmesiyle mümkün olmayacağını düşünmeye başladı. Ona göre daha derinde bir mesele vardı: Toplumun kendisi yeniden inşa edilmeliydi. Bu düşünce, ilerleyen yıllarda onun sosyolojiye yönelmesinin de temelini oluşturdu.

1908'de II. Meşrutiyet'in ilanıyla birlikte Osmanlı siyasi hayatında yeni bir dönem başladı. İttihat ve Terakki Cemiyeti, anayasal düzenin yeniden kurulmasında ve sonrasında Osmanlı siyasetinin şekillenmesinde belirleyici güçlerden biri hâline geldi. Gökalp'in hayatındaki en önemli dönüm noktalarından biri de bu süreçte yaşandı. Selanik'e giden Gökalp, burada İttihat ve Terakki çevresine katıldı ve kısa süre içerisinde cemiyetin en önemli fikir adamlarından biri hâline geldi. İttihat ve Terakki'nin siyasi kadroları arasında Talat, Enver ve Cemal gibi isimler öne çıkarken Gökalp, hareketin düşünsel tarafında farklı bir ağırlık kazandı. Onun katkısı, silahlı veya idari güçten ziyade fikir üretme kapasitesiydi. İttihat ve Terakki'nin devlet ve toplum anlayışının şekillenmesinde Türkçülük, millî eğitim, dil, kültür ve toplumsal dayanışma gibi konuların öne çıkmasında Gökalp'in düşüncelerinin önemli etkisi oldu. Bu nedenle onu yalnızca cemiyete mensup bir aydın olarak değil, İttihatçı hareketin ideolojik atmosferini besleyen başlıca düşünürlerden biri olarak değerlendirmek gerekir.

Gökalp'in Türkçülüğü, dönemin milliyetçilik akımlarından etkilenmekle birlikte kendine özgü bir düşünce sistemi oluşturdu. Onun için Türkçülük yalnızca siyasi sınırları genişletmek veya etnik bir üstünlük iddiasında bulunmak değildi. Türkçülük; dilin geliştirilmesi, millî tarihin bilinmesi, ortak kültürün güçlendirilmesi, eğitimin millî bir karakter kazanması ve toplumun kendi tarihsel kişiliğinin farkına varması anlamına geliyordu. Bu nedenle Gökalp'in Türkçülüğünde kültür kavramı merkezî bir yere sahipti. Ona göre millet, yalnızca aynı topraklarda yaşayan insanların oluşturduğu bir topluluk değildi. Millet; ortak dil, ortak kültür, ortak tarih, ortak ahlak ve ortak ülkü etrafında şekillenen bir dayanışma bütünlüğüydü. Bu anlayış, Türkçülüğün dönem içerisinde daha sistematik ve sosyolojik bir düşünce hâline gelmesine büyük katkı sağladı.

Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak

Gökalp'in düşüncesinin dikkat çekici yönlerinden biri, Türk kimliği ile İslam ve modernleşme arasında bir çatışma görmek yerine bunları aynı toplumsal çerçevede düşünmeye çalışmasıydı. "Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak" formülü bu yaklaşımın en belirgin ifadesidir. Gökalp'e göre Türk toplumunun modernleşmesi, kendi kültürel karakterini terk etmesi anlamına gelmemeliydi. Bilim ve teknolojinin evrensel kazanımları alınabilir; fakat toplum kendi tarihsel kimliğini koruyabilirdi. Bu düşünce, onun Batılılaşma tartışmalarına getirdiği en önemli katkılardan biridir. Medeniyet evrensel olabilir; kültür ise millîdir. Gökalp'in düşünce sisteminin temel taşlarından biri hâline gelen bu ayrım, daha sonra Türk modernleşmesi tartışmalarında uzun süre etkisini koruyacaktı.

Gökalp'in Türkçülük faaliyetleri yalnızca kitap ve makalelerden ibaret değildi. Türk Ocağı çevresinde yürütülen kültürel faaliyetlere katıldı; konferanslar verdi, yazılar kaleme aldı ve genç aydınların yetişmesinde etkili oldu. Onun amacı Türkçülüğü dar bir siyasi çevrenin düşüncesi olmaktan çıkararak toplumun kültürel hayatına taşımaktı. Şiiri bu noktada önemli bir araç olarak kullandı. Kızıl Elma, Yeni Hayat ve Altın Işık gibi eserlerinde tarih, millet, kültür ve ülkü kavramlarını geniş kitlelere ulaştırabilecek sade ve etkili bir dil kullandı. Gökalp'in başarısı tam da burada ortaya çıktı: Akademik düşünceyi toplumun anlayabileceği bir dile çevirebilmek.

Gökalp'in İttihat ve Terakki ile ilişkisi, hayatının ayrılmaz parçalarından biridir. Fakat onu İttihatçı yapan şey yalnızca cemiyet içerisinde bulunması değildi. Gökalp, İttihat ve Terakki'nin özellikle genç kadrolar üzerinde etkili olan düşünsel çevresinde önemli bir rol üstlendi. Cemiyetin siyasi kadroları devlet mekanizmasını dönüştürmeye çalışırken Gökalp, bu dönüşümün arkasında bulunması gerektiğine inandığı millî toplum fikrini geliştirdi. Bu yönüyle Gökalp'in İttihatçılığı, siyasi bağlılığın ötesinde bir fikir meselesiydi. O, Osmanlı Devleti'nin yaşadığı krizin yalnızca yönetim değişikliğiyle çözülemeyeceğini savunuyor; toplumun eğitimden kültüre, dilden aile yapısına kadar yeniden düşünülmesi gerektiğine inanıyordu.

Tabii İttihat ve Terakki'nin bütün siyasi uygulamalarını Gökalp'in fikirleriyle özdeşleştirmek doğru değildir. Ancak cemiyetin özellikle 1908 sonrası dönemdeki fikir dünyasının oluşumunda Gökalp'in etkisi küçümsenemeyecek kadar büyüktür. Onun İttihatçılığı, aynı zamanda yeni bir toplum tasavvurunun arayışıydı. Birinci Dünya Savaşı'nın ardından Osmanlı İmparatorluğu çöktü. İttihat ve Terakki iktidarı sona erdi. Gökalp de diğer birçok İttihatçı gibi siyasi ve hukuki baskılarla karşılaştı ve 1919'da Malta'ya sürgün edildi. Malta yılları onun için ağır bir döneme işaret ediyordu. Fakat düşünce hayatı burada sona ermedi. Aksine, imparatorluğun artık geri döndürülemeyecek biçimde sona erdiği bu dönemde Gökalp'in zihni yeni bir toplumun nasıl kurulabileceği sorusuna yöneldi. 1921'de serbest bırakıldığında Diyarbakır'a döndü ve Küçük Mecmua dergisini yayımlamaya başladı. Artık onun düşüncesinin merkezinde Osmanlı Devleti'ni kurtarmaktan çok, yeni bir millî toplumun kültürel temellerini kurmak vardı. 1923'te Diyarbakır milletvekili olarak Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne giren Gökalp, hayatının son döneminde yeni Türkiye'nin kuruluş sürecine doğrudan tanıklık etti. Cumhuriyet'in ilanından kısa süre önce yayımlanan Türkçülüğün Esasları, onun düşünce dünyasının en sistemli ifadelerinden biri oldu. Bu eser yalnızca Türkçülüğün ne olduğunu açıklamaya çalışan bir kitap değildi. Aynı zamanda yeni Türk toplumunun kültürel, sosyal ve siyasi bakımdan nasıl şekillenebileceğine ilişkin kapsamlı bir tasavvurdu. Gökalp artık geçmişin imparatorluğunu değil, geleceğin toplumunu düşünüyordu. Ancak bu yeni dönemi uzun süre göremedi. 25 Ekim 1924'te, henüz 48 yaşındayken İstanbul'da hayatını kaybetti.

Ziya Gökalp'in hayatını yalnızca doğumundan ölümüne uzanan bir biyografi olarak okumak, onun tarihî ağırlığını anlamaya yetmez. O, Osmanlı Devleti'nin çözülüşünü yalnızca siyasi bir felaket olarak görmedi. Bu büyük kırılmanın içerisinde yeni bir toplumsal kimliğin doğabileceğine inandı. Türkçülüğü bu nedenle yalnızca bir siyasi slogan olmaktan çıkarıp dil, kültür, eğitim, tarih ve toplum anlayışını içine alan geniş bir fikir sistemine dönüştürmeye çalıştı. İttihat ve Terakki içerisinde yer alması, onun bu fikirleri siyasi hayatın merkezine taşımasını sağladı. Türkçülük faaliyetleri ise düşüncelerinin cemiyet sınırlarını aşarak daha geniş bir aydın çevresine ulaşmasına imkân verdi. Gökalp'in tarihî önemi biraz da burada yatar. O, bir imparatorluğun son döneminde “ne kaybettik?” sorusuyla yetinmeyip, “Bundan sonra nasıl bir millet ve nasıl bir toplum kuracağız?” sorusunu sordu. Bu soruya verdiği cevaplar elbette kendi döneminin şartları, tartışmaları ve sınırları içerisinde değerlendirilmelidir. Fakat onun Türk düşünce tarihindeki etkisi, bu cevapların çok ötesine uzanır. Çünkü Ziya Gökalp, Türkçülüğü yalnızca bir duygu olmaktan çıkarıp üzerinde düşünülmüş, kavramsallaştırılmış ve toplumsal bir programa dönüştürülmeye çalışılmış bir fikir hâline getiren en önemli isimlerden biridir.

İttihat ve Terakki'nin siyasi tarihinde Talat, Enver ve Cemal Paşalar nasıl ayrı bir yere sahipse, hareketin fikir tarihinde de Gökalp'in yeri başkadır. Onun silahı cephede değil, kalemindeydi. Mücadelesi yalnızca iktidar için değil, toplumun nasıl şekilleneceği üzerineydi ve geride bıraktığı miras, bir imparatorluğun sonundan doğan şu düşüncede özetlenebilir: “Bir devlet yıkılabilir; fakat bir millet, kendi kültürünü ve hafızasını yeniden kurabildiği sürece tarih sahnesinden çekilmek zorunda değildir.”