İsmail Enver Paşa – Turan Orduları Başkomutanı

Turan Orduları Başkomutanı Şehid-i Âlâ ve Gazi-i Namdar

İsmail Enver Paşa, -halk arasında Enver Paşa olarak bilinir- 1881 ya da 1882 yıllarında İstanbul'un Divanyolu semtinde doğmuştur. Kaynaklara göre doğum tarihi kesin olmamakla birlikte, kendisinin Almanca olarak ele aldığı otobiyografisinde 1299 yılının Muharrem ayında, Çarşamba günü saat 12'de (6 Aralık 1882), İstanbul'da, eski lisan mektebinin karşısında, Divanyolu'ndaki evlerinde doğduğunu belirtmiştir. Aslen Kırım'da yaşamış Gagavuz Türk'ü bir aileye mensuptur. Ataları, Rus işgalinden sonra Kili'ye ve oradan da Abana (günümüzde Kastamonu)'ya göç etmiştir. Ailesi, büyük dedesinden Kilili Hasanoğulları ve sonra da Kilililoğulları olarak tanınırdı. Babası Ahmed Bey, Manastır kökenli bir memurdu; başlangıçta Nâfıa Nezâreti'nde Fen memurluğu yapan Ahmed Bey, daha sonra Surre emini görevine yükselmiş ve sivil paşa rütbesini almıştır. Annesi Ayşe Hanım'dır.

Henüz üç yaşındayken öğrenmeye olan isteğiyle dikkat çeken Enver Paşa, erken yaşta ilkokula kaydolmuştur. İlk eğitimini Fâtih Mekteb-i İbtidâisi'nde aldıktan sonra babasının Manastır'a tayini üzerine eğitimine bu şehirde devam etmiş ve askerî rüşdiye ile askerî idâdîyi tamamlamıştır. Daha sonra Mekteb-i Harbiyye-i Şâhâne'ye girerek Osmanlı subay yetiştirme sistemine adım atmıştır. Bu yıllarda, yüksek öğrenim çevrelerinde yaygın olan II. Abdülhamid karşıtı propagandadan etkilenmiş ve ilerleyen yıllarda devletin mevcut yönetimine eleştirel bakış açısı geliştirmiştir.

Mekteb-i Harbiyye-i Şâhâne'yi dokuzuncu olarak bitiren Enver, Erkânıharp sınıfına seçilen kırk beş kişiden biri olmayı başarmıştır. Eğitim sürecinde Abdulhamid karşıtı propagandalar nedeniyle kısa süreli sorgulamalara maruz kalsa da suçlanmamış ve bu dönemde İttihat ve Terakki Cemiyeti ile doğrudan bir bağlantısı olmamıştır. 1903 yılında sınıf ikincisi olarak mezun olduktan sonra yüzbaşı rütbesiyle Manastır'daki 13. Seyyar Topçu Alayı'na tayin edildi. Burada Bulgar çeteleriyle mücadele harekâtlarına katıldı ve kısa süre sonra farklı piyade ve süvari birliklerine nakledildi.

1905 yılında kolağası rütbesine yükselen Enver Paşa, bu görevleri sırasında Bulgar, Rum ve Arnavut çetelerine karşı gösterdiği üstün başarılarla Osmanlı nişanları ile altın liyakat madalyasını aldı. 1906'da binbaşılığa yükseldi. Bu dönemde, Selânik'te kurulan Osmanlı Hürriyet Cemiyeti'ne katılarak Manastır teşkilâtının kurulmasına öncülük etti. Daha sonra bu örgütün Osmanlı Terakki ve İttihat Cemiyeti ile birleşmesiyle faaliyetlerini genişletti ve ihtilâl girişimlerinde önemli roller üstlendi.

1908'deki II. Meşrutiyet ilanı sürecinde, Enver Paşa Selânik'teki örgütleme çalışmalarına katıldı ve kısa sürede halk arasında kahraman olarak tanındı. Dağa çıkan subaylar arasında kıdemli yüksek olan Enver, özellikle Kolağası Niyazi Bey ile birlikte Selânik kutlamalarında öne çıkarak "Kahramân-ı Hürriyet" (Hürriyet Kahramanı) olarak anıldı. Bu dönemde Osmanlı İttihat ve Terakki Cemiyeti içindeki askerî kanadın önde gelen isimlerinden biri oldu. Enver Paşa, II. Meşrutiyet sonrası dönemde kadınların, Osmanlı'nın toplumsal ve ekonomik yaşantısına uyum sağlaması ve katılması amacıyla "Osmanlı Kadınları Çalıştırma Cemiyeti" ni kurmuştur. Bu cemiyet sayesinde kadınlar, gönüllü olarak savaşa katılmaya başlamış, Türk feminizmi gelişme kaydetmiş, kadın taburları kurulmuştur.

Balkanlar'daki faaliyetleri kapsamında Rumeli Vilâyeti Müfettişliği görevine atanan Enver Paşa, 1909 yılında Berlin askerî ataşesi olarak görevlendirildi. Almanya'da iki yıl aşkın süre geçirdi ve Alman ordusunun disiplin ve örgütlenme tarzını inceledi. Bu gözlemler, onun daha sonraki askerî ve siyasi kararlarında etkili olmuştur.

1911 yılında Makedonya'daki çete faaliyetleri denetlemek ve rapor hazırlamak için bölgeye gönderilen Enver Paşa, Selânik, Üsküp, Manastır, Köprülü ve Tikveş'te hem askerî tedbirler aldı hem de İttihat ve Terakki liderleriyle görüşmeler yaptı. Aynı yıl içinde Nâciye Sultan ile nişanlandı.

Trablusgarp Savaşı sırasında 1911-1912 yıllarında Libya'ya giderek İtalyanlara karşı gerilla savaşı yürüttü ve büyük başarılar elde etti. Bingazi ve Tobruk bölgelerinde askerî karargâhlar kurdu ve 1912'de resmen Umum Bingazi Mıntıkası kumandanlığına atandı. Bu dönemde kazandığı prestij, Osmanlı ordusu içindeki itibarını güçlendirdi.

Balkan Savaşları başladığında Enver Paşa, 1913 başlarında 10. Kolordu Erkân-ı Harbiyye reisliğine tayin edildi. 23 Ocak 1913'teki Bâbıâli Baskını'nda öncü rol oynayarak Sadrazam Kâmil Paşa hükümetinin düşmesine ve Mahmud Şevket Paşa'nın sadârete gelmesine aracılık etti. II. Balkan Savaşı sırasında Edirne'nin geri alınması ve bölgedeki askerî kararlar, Enver Paşa'nın toplum ve askerî çevredeki prestijini artırdı.

1914'te Harbiye nâzırı ve Erkân-ı Harbiyye-i Umûmiyye reisliği görevini üstlenen Enver Paşa, Osmanlı ordusunu yeniden düzenlemek ve genç subayları öne çıkarmak için kapsamlı reformlar yaptı. Almanya ile ittifak anlaşmasının sağlanması ve girişimlerde bulundu ve Alman savaş gemilerinin Boğazlar'dan geçişine izin verdi. Bu karar, Osmanlı'nın savaş sürecine dâhil olmasında kritik bir dönemeç oldu.

Savaş sırasında Enver Paşa, özellikle Kafkas Cephesi'nde aktif kumanda görevini üstlendi. Harbiye nâzırlığı süresince yürüttüğü reformlar, sonraki yıllarda Türkiye Cumhuriyeti'nin askerî kadrolarının oluşumuna temel hazırladı. ( Enver Paşa, Türk izciliğine özellikle önem vermiş, keşşaf ocakları açıp, baş izci seçilmiştir. Enver Paşa'nın da içinde bulunduğu İttihat ve Terakki Hükümeti döneminde Türk izciliğinde gelişmeler kaydedilmiştir.)

Mondros Mütarekesi'nin ardından Enver Paşa ve İttihatçı liderler 1918'de önce Odesa'ya, sonra Berlin'e geçti ve burada İttihat ve Terakki'nin yeniden örgütlenmesinde rol aldı. Sovyetler Birliği ile diplomatik ve askerî temaslarda bulundu, Anadolu'ya askerî yardım sağlamak ve çeşitli girişimlerde bulundu.

1921-1922 yıllarında Orta Asya'da, Buhara ve çevresinde Türk askerî birliklerini örgütleyerek Sovyetlere karşı mücadele etti. Enver Paşa yanında Teşkilât-ı Mahsûsa'nın eski yakın bir takım eski İttihatçılarla birlikte Bolşevik Ruslara karşı Türkistan bağımsızlık hareketini yürüten Basmacılara ve Basmacı Harekâtına destek olmak amacıyla Orta Asya'ya gitme kararı aldı. Şubat 1922 sonunda Enver Paşa Basmacılar'ı örgütlemek için Duşanbe ilerisindeki kışlaklara gitti. 24 Temmuz'da Ruslar'ın, Duşanbe'yi alması üzerine geri çekilerek Satılmış kışlağına vardı. Buradan Belcuvan bölgesindeki Abı-Derya mevkiine geçti ve son karargâhını burada kurdu.

4 Ağustos 1922 tarihinde karargâhta düzenlenen Kurban Bayramı töreninde himayesindeki askerlere bayramlaşırken bir Rus müfrezesinin baskınına uğradı; yanındaki otuza yakın atlı ile girişiği çarpışmada Abı-Derya mevkiinde bir Türk subayının şerefli duruşu ve inancıyla mitralyöz kurşunlarının hedefi olarak şehadet şerbetini içti. Cenazesi Cegan Tepesi'ne getirilerek orada defnedildi. Naaşı Türk heyetinin 1996 yılındaki girişimleriyle Türkiye'ye getirildi ve resmi devlet töreni yapılarak İstanbul'da Abide-i Hürriyet anıtında toprağa verildi.

Enver Paşa, Türk tarihinin en sıra dışı ve etkileyici figürlerinden biri olarak, yalnızca bir asker değil, aynı zamanda stratejik vizyonu ve devlet adamlığıyla dönemin siyasi ve devlet dönüşümlerinin merkezinde yer almıştır. Genç yaşta sergilediği disiplin, irade gücü ve liderlik kapasitesi, Balkanlar'da ve Trablusgarp'ta yürüttüğü askerî harekâtlarla somutlaşmış; zorluklar karşısında yılmayan kararlılığı, onun hem askerî hem de siyasi alandaki etkisini perçinlemiştir. İttihat ve Terakki Cemiyeti içindeki etkin pozisyonu, Osmanlı ordusunun modernizasyonu ve stratejik kararların alınmasında gösterdiği cesaret, Enver Paşa'yı yalnızca bir subay değil, aynı zamanda ileri görüşlü bir devlet adamı olarak ön plana çıkarmıştır. Onun öngörüsü, diplomasideki etkinliği ve ulusal çıkarları ön planda tutan tavrı, tarihsel koşulların karmaşıklığında dahi sarsılmaz bir irade ve kararlılık örneği teşkil etmektedir. Enver Paşa, savaş alanlarında gösterdiği fedakârlık ve stratejik deha ile Osmanlı ordusunun modernleşme sürecine yön verirken; politikadaki insiyatif kullanımıyla da devletin kaderine doğrudan etki etmiştir. Tarih, onu yalnızca askerî başarılarıyla değil, aynı zamanda milletinin olan derin bağlılığı, vizyoner liderliği ve cesaretiyle hatırlayacaktır. Enver Paşa, Türk tarihinin unutulmaz, saygıdeğer ve kahraman bir şahsiyeti olarak her zaman örnek alınacak bir figürdür